• Przedmiot: Carcinogen
• Obszar tematyczny: Chemia (nauki przyrodnicze)
• Grupa wiekowa: (minimum) 9 klasa szkoły podstawowej (14 lat)

Cele lekcji

• Uczniowie pogłębiają swoją wiedzę na temat niebezpiecznych właściwości substancji i sposobu ich oznakowania, a także postępowania z substancjami niebezpiecznymi, w szczególności substancjami chemicznymi rakotwórczymi, mutagennymi i działającymi szkodliwie na rozrodczość (CMR).
• Uczniowie uzupełniają swoją wiedzę na temat nowotworów i carcinogenów (patrz zawartość stacji).
• Studenci rozwijają umiejętności korzystania z różnych źródeł danych (bazy danych, światowa sieć internetowa, literatura fachowa itp.) oraz prezentowania lub projektowania krótkich, zwięzłych tekstów na dany temat i mini-zajęć.
• Studenci są szkoleni w zakresie wspólnego uczenia się i komunikacji oraz rozwijają krytyczne myślenie.

Działania

Celem jest dostarczenie kluczowych aspektów/informacji na temat carcinogenów w ograniczonym czasie poprzez obracając się przez siedem stacji.

1. Czym jest rak?
2. Właściwości carcinogenów
3. Oznakowanie carcinogenów
4. Klasyfikacja carcinogenów
5. Przykłady carcinogenów i ich właściwości
6. Możliwe carcinogeny w miejscu pracy
7. 12 wskazówek dotyczących zapobiegania rakowi

Możliwe warianty wdrożenia

Najbardziej podstawowa implementacja

Nauczyciel przygotowuje treści i ćwiczenia na indywidualnej, wolnostojącej stacji.

Zaawansowana implementacja

Czas wstępnych przygotowań:
Tworzone są trójki/grupy (losowo lub imiennie), które wybierają tematy (wybierają – losują kolejność wyboru tematu stacji). Trójki/grupy przygotowują zawartość stacji zgodnie z następującymi kryteriami:

• Udoskonalanie treści stacji:
  Na podstawie przygotowanych treści i różnych źródeł wyodrębniają kluczowe (krótkie, zwięzłe) treści/informacje, ważne i istotne dla rówieśników.
• Dydaktyczne udoskonalenie stacji:
  Uczniowie prezentują treści/informacje w sposób zapadający w pamięć („jak najwięcej i jak najłatwiej (zrozumiale)") lub interesujący, z wykorzystaniem materiałów edukacyjnych, pomocy i/lub zaplanowanych działań przez 5 minut → Przygotowanie materiałów edukacyjnych

Wdrożenie formatywne

Przed wdrożeniem, po przygotowaniu treści dla stacji, następuje wzajemna analiza materiałów dydaktycznych – trójki/grupy przeglądają treści lub materiały dydaktyczne dla każdej stacji (np. każda grupa przegląda treść stacji z jednym niższym numerem) i przekazują informacje zwrotne (informacje zwrotne przez 5 minut) na temat zakresu materiału, wiedzy specjalistycznej, przejrzystości, jasności i użyteczności (dla wszystkich).

Trio/grupy wracają do swoich stanowisk i, jeśli to konieczne, próbują poprawić swoje materiały edukacyjne w oparciu o informacje zwrotne (10 minut).

Czas wdrożenia

• Rozpoczęcie aktywności:
  Rotacja grup pomiędzy stacjami w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara.
• Prosta implementacja:
  Grupy zmieniają stacje w odpowiednich odstępach czasu (np. 5 minut).
• Zaawansowana implementacja:
  Każdy członek trio ma swój własny kolor (np. zielony, niebieski i czerwony). Wybrany kolor (określony przez nauczyciela) pozostaje na swojej stacji (gospodarz), podczas gdy pozostała dwójka przechodzi do następnej. W ciągu 5 minut gospodarz stacji wprowadza temat lub prowadzi ćwiczenie na ten temat. W następnej rundzie gospodarz staje się jednym z odwiedzających uczniów (inny kolor) itd. (rotacja trwa 35 minut + 10 minut rezerwy).

Możliwa zawartość i działania według stacji

Stacja 1: Czym jest rak?

Pytanie do studentów:

• Jak rozumiesz chorobę nowotworową?
• Czy masz jakieś doświadczenia z tą chorobą w swojej dalszej rodzinie?

Rak jest chorobą charakteryzującą się niekontrolowanym podziałem komórek. Podział komórek jest normalnym procesem w ludzkim ciele, ale tylko w takim stopniu, w jakim jest to konieczne do normalnej, fizjologicznej odnowy starzejących się komórek. Jednak w komórkach nowotworowych podział przebiega w sposób niekontrolowany, a z powodu tego niekontrolowanego podziału zmutowane komórki nowotworowe często rozrastają się do otaczających tkanek, a nawet mogą rozprzestrzeniać się (przerzuty) przez krew lub naczynia limfatyczne do odległych narządów.

Czym jest rak? Aspekty ogólne

Rak to nie tylko jedna choroba, lecz nazwa obejmująca ponad dwieście różnych jednostek chorobowych, które można podzielić na kilka głównych grup (raki, mięsaki, białaczki i chłoniaki), w zależności od narządów, w których występują. Prawdopodobieństwo zachorowania na raka zaczyna znacząco wzrastać w wieku od 45 do 50 lat. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) nowotwory stanowią drugą najczęstszą przyczynę zgonów na świecie, zaraz po chorobach układu krążenia, powodując prawie 10 milionów zgonów w 2020 roku. W tym roku u 2,7 miliona osób w Unii Europejskiej (UE) zdiagnozowano raka. Szacuje się, że nowotwory są przyczyną 52% wszystkich zgonów związanych z pracą w Unii Europejskiej. W wyniku exposure na carcinogeny w pracy każdego roku u około 120 000 osób diagnozuje się raka, a blisko 80 000 traci życie.

Pytania dla studentów

• Co jeszcze można powiedzieć naukowo o raku? (Sprawdź wiarygodne źródło).
• Kto może zachorować na raka i dlaczego?
• Jak uzupełniłbyś swoje notatki na temat tego, czym jest rak?

Stacja 2: Właściwości carcinogenów

Pytania do uczniów:

• Co NAPO mówi o carcinogenach?
• Obejrzyj film NAPO „Niebezpieczeństwo: Chemikalia" i odpowiedz na pytania w arkuszu obserwacji.
• W jaki sposób niebezpieczne (toksyczne, rakotwórcze) substancje mogą przedostać się do organizmu? Zaznacz to na schemacie!
• Jakie właściwości niebezpiecznych substancji twórcy filmu chcieli podkreślić za pomocą pokazanych fragmentów?

• Czy skutki działania carcinogenów są widoczne natychmiast?
• Co oznacza długotrwałe exposure na carcinogen? Jak inaczej nazywamy takie exposure na substancje niebezpieczne?

Stacja 3: Oznakowanie carcinogenów

Pytanie do studentów

• W filmie NAPO zauważyłeś piktogram. Czy jest ci on znany?

Jest to stosunkowo nowy piktogram oznaczający szczególnie niebezpieczną grupę substancji. Nazywany jest również piktogramem CMR (skrót pochodzący od terminów Carcinogen, Mutagenicsubstances i substances toxic for Reproduction).

Pytanie do studentów

• Jak przetłumaczyłbyś CMR na swój język?

Carcinogen może być czynnikiem chemicznym, fizycznym lub biologicznym bądź innym czynnikiem zdolnym do wywołania raka lub zwiększenia częstości jego występowania. Mutageny (substancje mutagenne) wywołują mutacje lub zwiększają częstość ich występowania. Mutacja to trwała zmiana ilości lub struktury materiału genetycznego komórki. Jeżeli mutacje te dotyczą komórek rozrodczych (komórek jajowych lub plemników), mogą być przekazywane potomstwu. Mutageny mogą mieć pochodzenie fizyczne (exposure na promieniowanie jonizujące lub promieniowanie ultrafioletowe), chemiczne (exposure na substancje takie jak benzen lub formaldehyd) lub biologiczne (zakażenie określonymi czynnikami biologicznymi – wirusami, bakteriami i pasożytami).

Substancje niebezpieczne, takie jak carcinogeny, są oznaczane nie tylko piktogramami, ale również hasłami ostrzegawczymi oraz zwrotami H i P.

Czym są słowa ostrzegawcze? Są to słowa wskazujące stopień nasilenia zagrożenia, aby dodatkowo ostrzec odbiorcę o potencjalnym niebezpieczeństwie. Takimi słowami są np. NIEBEZPIECZEŃSTWO lub UWAGA w przypadku carcinogenów kategorii 1A lub 1B lub kategorii 2 (z kategoriami carcinogenów zapoznasz się na kolejnej stacji).

Zwroty H to zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia (ang. Hazard statements), które opisują charakter substancji niebezpiecznej i odpowiednio klasyfikują ją liczbowo w danej klasie lub kategorii. W przypadku carcinogenów zwroty te brzmią np.:

H350: Może powodować raka.
H350i: Może powodować raka w następstwie wdychania.
H351: Podejrzewa się, że powoduje raka.

Zwroty P to zwroty wskazujące środki ostrożności (ang. Precautionary statements), które opisują zalecane środki ostrożności podczas postępowania z daną substancją niebezpieczną w celu zmniejszenia lub zapobiegania szkodliwym skutkom wynikającym z exposure, stosowania lub usuwania substancji niebezpiecznej. W przypadku carcinogenów zwroty te brzmią np.:

P201: Przed użyciem należy uzyskać specjalne instrukcje.
P202: Nie używać przed przeczytaniem i zrozumieniem wszystkich środków ostrożności.

Stacja 4: Klasyfikacja carcinogenów

Pytanie do studentów

• Przeczytaj uważnie poniższy tekst i odpowiedz, jaka jest różnica między europejskim a międzynarodowym (amerykańskim) systemem klasyfikacji carcinogenów?

Carcinogen wywołuje raka lub zwiększa częstość jego występowania. Substancje, które wywołały łagodne i złośliwe zmiany w badaniach na zwierzętach, uważa się za domniemane lub podejrzewane carcinogeny dla ludzi, chyba że istnieją mocne dowody wskazujące, że mechanizm powstawania nowotworu nie ma znaczenia u ludzi. Klasyfikacja substancji jako carcinogenów to proces, w ramach którego substancje przypisuje się do jednej z kategorii w oparciu o siłę i wiarygodność dowodów. Dane do klasyfikacji uzyskuje się za pomocą badań laboratoryjnych, metod obliczeniowych oraz doświadczeń u ludzi (badań epidemiologicznych). Klasyfikacja substancji niebezpiecznych i rakotwórczych (zgodnie z Rozporządzeniem CLP (klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin)) opiera się na identyfikacji niebezpiecznych właściwości tych substancji (a NIE na identyfikacji stwarzanego przez nie ryzyka).

Unia Europejska stosuje Rozporządzenie CLP (klasyfikacja, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin), które klasyfikuje carcinogeny na podstawie dowodów z wiarygodnych badań przeprowadzonych na ludziach i zwierzętach oraz, w razie potrzeby, danych uzupełniających. Określa ono dwie różne kategorie zagrożeń:

• Kategoria 1: obejmuje substancje o znanym lub podejrzewanym działaniu rakotwórczym na człowieka i dzieli się na dwie podkategorie:
  • Kategoria 1A: obejmuje substancje o udowodnionym działaniu rakotwórczym na człowieka (badania epidemiologiczne);
  • Kategoria 1B: obejmuje substancje, o których wiadomo, że mają potencjał rakotwórczy dla ludzi na podstawie dowodów uzyskanych z badań na zwierzętach.
• Kategoria 2: obejmuje substancje podejrzewane o działanie rakotwórcze na człowieka na podstawie dowodów uzyskanych z badań na ludziach i/lub zwierzętach, które nie są jednak wystarczająco przekonujące, aby zaklasyfikować substancję do kategorii 1A lub 1B.

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) klasyfikuje carcinogeny na cztery lub pięć grup:

• Grupa 1: substancja ma działanie rakotwórcze dla ludzi
• Grupa 2A: substancja ma prawdopodobne działanie rakotwórcze dla ludzi
• Grupa 2B: substancja ma możliwe działanie rakotwórcze dla ludzi
• Grupa 3: substancja nie może być zaklasyfikowana jako rakotwórcza dla ludzi
• Grupa 4: substancja prawdopodobnie nie ma działania rakotwórczego dla ludzi

Zasada klasyfikacji IARC opiera się na dowodach ryzyka rakotwórczego wynikającego z human exposures. Przykład: substancja, która tylko w bardzo niewielkim stopniu zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia raka u ludzi przy długotrwałym exposure na wysokie dawki (dowody na ten niewielki wzrost są mocne), zostanie zaklasyfikowana do kategorii 1, chociaż w warunkach normalnego stosowania substancja ta nie stwarza wysokiego ryzyka.

Stacja 5: Przykłady carcinogenów i ich właściwości

Pytanie do studentów

• Z podanej listy (lub według własnego uznania) wybierz jeden z carcinogenów (np. benzen, akryloamid, formaldehyd, azbest) i, korzystając z karty charakterystyki lub wykazu jego właściwości, przedstaw zagrożenia, jakie może stwarzać niewłaściwe użycie.

Stacja 6: Możliwe carcinogeny w miejscu pracy

Pytania dla studentów

• Zbadaj wybrane stanowisko pracy i zastanów się, z jakim potencjalnym carcinogenem (chrom, kadm, benzen, akryloamid, formaldehyd, przepracowane mineralne oleje maszynowe, spaliny z silników Diesla, pył drzewny, azbest) mogą zetknąć się pracownicy w tym miejscu pracy?
• Jakie działania powinien podjąć pracodawca?
• Jakie działania powinien podjąć pracownik?

Przykład miejsca pracy w Budownictwie z ekspozycją na azbest:

• Azbest był powszechnie stosowany w budynkach i materiałach budowlanych. Czynności powodujące kruszenie materiałów zawierających azbest uwalniają włókna azbestu do powietrza. Pojedynczych włókien azbestu nie można dostrzec ani wyczuć węchem. Włókna te mogą zostać nieświadomie wdychane, a następnie uwięzione w płucach lub utkwić w przewodzie pokarmowym.
• Przy długotrwałej ekspozycji włókna azbestu wdychane lub połykane mogą powodować stany zapalne i nowotwory (rak płuc i międzybłoniak). Okres utajenia między ekspozycją a wystąpieniem raka związanego z azbestem jest bardzo długi (od 15 do 50 lat).
• W 2005 roku Unia Europejska zakazała wszelkiego stosowania azbestu oraz wydobywania, produkcji i przetwarzania wyrobów azbestowych. Nie oznacza to jednak, że ten bardzo szkodliwy materiał nie znajduje się już w naszym otoczeniu. Wręcz przeciwnie, znajduje się on w wielu produktach, takich jak rury wodociągowe, stalowe konstrukcje budowlane, kotły grzewcze, uszczelki i pokrycia dachowe.
• Co muszą zrobić pracodawcy? Przed rozpoczęciem prac budowlanych muszą ustalić, czy na terenie budowy znajdują się materiały zawierające azbest. Muszą zbadać, czy podczas prac budowlanych dojdzie do uwolnienia włókien do powietrza, i ściśle przestrzegać obowiązujących przepisów. Pracownicy muszą zostać poinformowani o ryzyku i środkach zapobiegawczych. Prace powinni wykonywać wykwalifikowani pracownicy przy użyciu odpowiedniego sprzętu i technik pracy.
• Co muszą zrobić pracownicy? Muszą stosować odpowiedni sprzęt ochrony układu oddechowego oraz odzież ochronną zapewnioną przez pracodawcę. Materiały zawierające azbest należy usuwać w taki sposób, aby uszkodzić je w jak najmniejszym stopniu.

Pytania dla studentów

• Co zrobić, jeśli jako wolontariusz bierzesz udział w akcji sprzątania środowiska i zauważysz nielegalne składowisko azbestu?
• Zastanów się, czy w Twoim otoczeniu znajdują się budynki z dachami wykonanymi z azbestocementu.

Nie powinniśmy sami pozbywać się wyrobów z azbestem, lecz skontaktować się z uprawnionymi wykonawcami, którzy są przeszkoleni i posiadają odpowiednie środki ochrony indywidualnej. O nielegalnym składowisku odpadów należy poinformować organizatorów akcji ochrony środowiska, którzy powiadomią właściwe organy kontrolne.

Przykład miejsca pracy w warsztacie samochodowym i narażenie na emisje z silników wysokoprężnych:

• Większość substancji niebezpiecznych jest oznakowana i sklasyfikowana, ale istnieją również carcinogeny, które powstają jako produkty uboczne w trakcie procesu pracy. Ponieważ zazwyczaj nie są one oznakowane i nie posiadają karty charakterystyki, należy zwrócić na nie szczególną uwagę. Spaliny z silników Diesla to złożona mieszanina gazów, par, aerozoli ciekłych i cząstek stałych. W gazach spalinowych występują stosunkowo duże ilości sadzy, a sama mieszanina zawiera kilka carcinogenów.
• Krótkotrwała ekspozycja na spaliny silników wysokoprężnych może powodować podrażnienie oczu, nosa, gardła i płuc. Długotrwała ekspozycja może zwiększać ryzyko rozwoju przewlekłych chorób układu oddechowego, w tym raka płuc.

Obejrzyj film animowany „Napo podnosi świadomość na temat ukrytych zabójców".

Pytanie do studentów

• Dlaczego pracodawcy muszą zwracać szczególną uwagę na carcinogeny powstające jako produkty uboczne podczas procesu pracy?

Stacja 7: Dwanaście wskazówek, jak zapobiegać nowotworom

Czy wiesz, że każdego roku na raka zapada ponad 12 000 Słoweńców, z czego 5 700 umiera? Rak jest drugą najczęstszą przyczyną zgonów w Słowenii. Najczęstsze nowotwory w Słowenii to:

• Rak skóry
• Rak okrężnicy
• Rak odbytnicy
• Rak płuc
• Rak piersi
• Rak prostaty

Wyżej wymienione nowotwory mogą być związane z niezdrowym stylem życia, np. nadmiernym opalaniem się, niewłaściwą dietą, paleniem tytoniu i nadmiernym spożywaniem napojów alkoholowych, a także z exposure na carcinogeny w miejscu pracy (np. exposure na azbest pozostaje poważnym problemem podczas procedur usuwania, rozbiórki i konserwacji budynków).

Szanse na rozwój raka zależą od sumy powiązanych ze sobą czynników ryzyka:

• Czynniki środowiskowe (biologiczne, chemiczne i fizyczne)
• Styl życia (palenie tytoniu, niezdrowa dieta)
• Exposure na carcinogeny w środowisku pracy
• Dziedziczna predyspozycja
• Losowo

Narażenie na indywidualny czynnik ryzyka nie oznacza, że każda narażona osoba na pewno zachoruje, ale stwarza większe prawdopodobieństwo zachorowania. Jak więc uniknąć raka? Jak zmniejszyć czynniki ryzyka zachorowania na raka?

Pytanie do studentów

• Zaproponuj kilka działań w walce z rakiem! Porównaj je z 12 wskazówkami dotyczącymi profilaktyki raka opisanymi w ulotce Stowarzyszenia Słoweńskich Towarzystw Onkologicznych.

12 wskazówek, jak zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka lub wykryć go, zanim problemy wyślą cię do lekarza

W 1986 r. eksperci z programu Europa Walczy z Rakiem, opierając się na wcześniejszej wiedzy na temat czynników w środowisku życia i pracy, które są związane z rozwojem raka, oraz na podejściach do zmniejszenia ryzyka wystąpienia tej choroby, opracowali pierwszą wersję Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Są to wskazówki, jak żyć, aby zminimalizować podatność na choroby nowotworowe i zmniejszyć wskaźniki zachorowalności i umieralności na raka przy wsparciu państwa. Nowe odkrycia dotyczące czynników ryzyka zachorowania na raka i środków mających na celu jak najszybsze wykrycie choroby doprowadziły do zmian w Kodeksie najpierw w 1995 r., następnie w 2003 r., a później w 2014 r.

Czwarta, zaktualizowana wersja Kodeksu została opracowana przez ekspertów zebranych pod auspicjami Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem, wyspecjalizowanej agencji Światowej Organizacji Zdrowia.

Przestrzeganie zaktualizowanych zaleceń nie tylko zmniejsza zagrożenie rakiem, ale także innymi chorobami przewlekłymi, zwłaszcza chorobami układu krążenia, które są również najbardziej śmiertelne. Dbanie o zdrowie jest osobistą odpowiedzialnością, która jest możliwa tylko w kraju, który wspiera zdrowie we wszystkich politykach, więc odpowiedzialność społeczeństwa nie powinna być ignorowana w zapobieganiu rakowi i innym chorobom.

Europejski kodeks walki z rakiem 2014

1. Nie pal!
   Nie pal i nie używaj wyrobów tytoniowych w żadnej formie! Osoby palące powinny jak najszybciej rzucić palenie!
   
2. Nie pal w obecności innych osób!
   Twoje palenie może szkodzić zdrowiu ludzi wokół ciebie! Nie pal w domu ani w pracy
3. Utrzymuj zdrową, normalną wagę!
   Otyłość zwiększa ryzyko zachorowania na raka okrężnicy i odbytnicy, a także wiele innych chorób nowotworowych. Utrzymuj prawidłową wagę dzięki zbilansowanej diecie zawierającej dużo warzyw i owoców! Utrzymuj aktywność fizyczną!
4. Bądź aktywny fizycznie każdego dnia!
   Ogranicz czas spędzany w pozycji siedzącej! Bierz udział w różnych aktywnościach (szybkie spacery, bieganie, jazda na rowerze, pływanie, narciarstwo biegowe)!
5. Jedz zdrowo!
   Jedz dużo produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych, warzyw i owoców! Nie spożywaj zbyt dużo wysokokalorycznych pokarmów (pokarmów bogatych w cukier i tłuszcz) i unikaj słodkich napojów! Unikaj produktów mięsnych i jedz mniej czerwonego mięsa oraz żywności o wysokiej zawartości sodu!
6. Ogranicz wszystkie rodzaje napojów alkoholowych!
   Aby zapobiec rakowi, najlepiej w ogóle nie pić napojów alkoholowych. Jeśli pijesz czasami, mężczyźni mogą spożywać maksymalnie dwie jednostki napojów alkoholowych dziennie, a kobiety tylko jedną (jednostka zawiera 10 g czystego alkoholu, który jest zawarty w 1 dl wina, 2,5 dl piwa, 0,3 dl napojów spirytusowych lub 2,5 dl moszczu).
7. Wystawiaj się na słońce tak rzadko, jak to możliwe!
   Należy używać odzieży ochronnej, nakryć głowy, okularów przeciwsłonecznych i kremów. Należy uważać, aby uniknąć poparzeń słonecznych, zwłaszcza u dzieci!
   Opalanie w solariach jest również niebezpieczne, ponieważ efekt jest taki sam jak w przypadku słońca.
8. Chroń się w pracy przed niebezpiecznymi substancjami powodującymi raka!
   Uzyskaj informacje na temat substancji, z którymi masz do czynienia w pracy!
   Przestrzegaj wytycznych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy!
9. Chroń się przed promieniowaniem jonizującym!
   Tam, gdzie w ziemi znajduje się więcej radioaktywnego pierwiastka radonu, może on przenikać do budynków – do pomieszczeń mieszkalnych i roboczych. Regularna wentylacja znacznie zmniejsza stężenie radonu w pomieszczeniach i chroni przed rozwojem raka płuc.
10. Kobiety
    Karmienie piersią zmniejsza ryzyko zachorowania na raka, więc jeśli to możliwe, karm swoje dzieci piersią! Ogranicz stosowanie leków hormonalnych w celu złagodzenia objawów menopauzy, ponieważ są one powiązane z niektórymi rodzajami raka!
11. Upewnij się, że Twoje dzieci zostały zaszczepione przeciwko:
    wirusowemu zapaleniu wątroby typu B
    wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) (dziewczynki).
12. Weź udział w organizowanych programach badań przesiewowych!
    Po 50 roku życia należy wykonać test na krew utajoną w kale, który jest oferowany przez program Svit! Kobiety, regularnie odwiedzaj swojego ginekologa w celu wykonania badań przesiewowych szyjki macicy! Jeśli otrzymasz zaproszenie na badanie przesiewowe w programie Zora, odpowiedz natychmiast! Kobiety powyżej 50 roku życia powinny umówić się na profilaktyczne badanie mammograficzne. Jeśli otrzymasz zaproszenie do programu Dora, odpowiedz na nie!