• Konu Kanserojenler
• Konu alanı: Kimya (doğa bilimleri)
• Yaş grubu: (En az) İlkokul 9. sınıf (14 yaş)

Dersin amaçları

• Öğrenciler, maddelerin tehlikeli özellikleri ve nasıl etiketlendiklerinin yanı sıra tehlikeli maddelerin, özellikle carcinogen, mutajen ve reprotoksik kimyasalların (CMR) kullanımı hakkındaki bilgilerini derinleştirir.
• Öğrenciler kanser ve carcinogen hakkındaki bilgilerini tamamlarlar (istasyonların içeriğine bakınız).
• Öğrenciler, çeşitli veri kaynaklarını (veri tabanları, dünya çapında web, profesyonel literatür, vb.) kullanma/çalışma ve konu ve mini etkinlikler hakkında kısa, özlü metinler sunma veya tasarlama becerilerini geliştirirler.
• Öğrenciler, işbirliğine dayalı öğrenme ve iletişim konusunda eğitilir ve eleştirel düşünmeyi geliştirirler.

Faaliyetler

Amaç, carcinogenlerle ilgili temel hususları/bilgileri sınırlı bir süre içinde şu şekilde sağlamaktır: Yedi istasyon arasında dönüyor.

1. Kanser nedir?
2. Carcinogenlerin özellikleri
3. Carcinogen maddelerin etiketlenmesi
4. Carcinogenlerin sınıflandırılması
5. Carcinogen örnekleri ve özellikleri
6. İşyerindeki olası carcinogenler
7. Kanseri önlemek için 12 ipucu

Olası uygulama çeşitleri

En temel uygulama

Öğretmen, içeriği ve etkinlikleri bağımsız bir istasyonda hazırlar.

Gelişmiş uygulama

Ön hazırlık süresi:
Konuları seçen üçlüler/gruplar oluşturulur (rastgele veya adlandırılmış) (istasyonun temasını seçme sırasını belirleyin). Üçlüler/gruplar istasyonun içeriğini aşağıdaki kriterlere göre hazırlar:

• İstasyonun içeriğinin iyileştirilmesi:
  Hazırlanan içeriğe ve çeşitli kaynaklara dayanarak, akranlar için önemli ve ilgili anahtar (kısa, öz) içerik/bilgi çıkarırlar.
• İstasyonun didaktik olarak iyileştirilmesi:
  Öğrenciler içeriği/bilgiyi akılda kalıcı (“olabildiğince çok ve kolay (anlaşılabilir)”) veya ilgi çekici bir şekilde, eğitim materyalleri, yardımcılar ve/veya planlanmış etkinliklerle 5 dakika süreyle sunar → Eğitim materyallerinin hazırlanması

Biçimlendirici uygulama

Uygulamadan önce, istasyonlar için içerik hazırlandıktan sonra, öğrenme materyalinin akran analizi yapılır - Üçlüler/gruplar her istasyon için içeriği veya öğrenme materyalini gözden geçirir (örneğin, her grup bir alt numaralı istasyonun içeriğini gözden geçirir) ve materyalin kapsamı, uzmanlığı, şeffaflığı, açıklığı ve kullanılabilirliği (herkes için) hakkında geri bildirim (5 dakikalık geri bildirim) sağlar.

Üçlüler/gruplar istasyonlarına geri döner ve gerekirse geri bildirime dayalı olarak öğrenme materyallerini geliştirmeye çalışırlar (10 dakika).

Uygulama süresi

• Faaliyet başlangıcı:
  Grupların istasyonlar arasında saat yönünde dönmesi.
• Basit uygulama:
  Gruplar uygun zaman aralıklarında (örneğin 5 dakika) istasyonlar arasında rotasyon yapar.
• Gelişmiş uygulama:
  Üçlünün her üyesinin kendi rengi vardır (örneğin yeşil, mavi ve kırmızı). Seçilen bir renk (öğretmen tarafından belirlenir) kendi istasyonunda (ev sahibi) kalırken diğer ikisi bir sonraki istasyona geçer. 5 dakika içinde, istasyonun ev sahibi konuyu tanıtır veya konuyla ilgili bir aktiviteye liderlik eder. Bir sonraki turda, ev sahibi misafir öğrencilerden biri olur (farklı renk), vb. (rotasyon 35 dakika + 10 dakika rezerv sürer).

İstasyonlara göre olası içerik ve etkinlikler

İstasyon 1: Kanser nedir?

Öğrenciler için soru:

• Kanser hastalığını nasıl anlıyorsunuz?
• Geniş ailenizde bu hastalıkla ilgili herhangi bir deneyiminiz var mı?

Kanser, kontrolsüz hücre bölünmesi ile karakterize bir hastalıktır. Hücre bölünmesi insan vücudunda normal bir süreçtir, ancak sadece yaşlanan hücrelerin normal, fizyolojik yenilenmesi için gerekli olduğu kadar. Ancak kanser hücrelerinde bölünme kontrolsüz bir şekilde devam eder ve bu kontrolsüz bölünme nedeniyle mutasyona uğramış kanser hücreleri genellikle çevre dokulara doğru büyür ve hatta kan veya lenf damarları yoluyla uzak organlara yayılabilir (metastaz yapabilir).

Kanser nedir? Genel hususlar

Kanser tek bir hastalık olmayıp oluştukları organlara bağlı olarak birkaç geniş grupta (karsinomlar, sarkomlar, lösemi ve lenfomalar) sınıflandırılabilen iki yüzden fazla farklı hastalığın adıdır. Kanser gelişme olasılığı 45 ila 50 yaşlarından itibaren belirgin şekilde artmaya başlar. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre kanser, 2020 yılındaki yaklaşık 10 milyon ölümle kardiyovasküler hastalıklardan hemen sonra dünya çapında en yaygın ikinci ölüm nedenidir. Bu yıl Avrupa Birliği’nde (AB) 2,7 milyon kişiye kanser teşhisi konulmuştur. Avrupa Birliği’ndeki işle ilgili tüm ölümlerin %52’sine kanserin neden olduğu tahmin edilmektedir. İş yerinde carcinogenlere exposure nedeniyle her yıl yaklaşık 120.000 kişiye kanser teşhisi konmakta ve yaklaşık 80.000 kişi hayatını kaybetmektedir.

Öğrenciler için sorular

• Kanser hakkında bilimsel olarak başka neler söylenebilir? (Güvenilir bir kaynağı inceleyin.)
• Kimler kansere yakalanabilir ve neden?
• Kanserin ne olduğuna dair notlarınızı nasıl tamamlarsınız?

İstasyon 2: Carcinogenlerin özellikleri

Öğrenciler için sorular:

• NAPO, carcinogenler hakkında ne diyor?
• NAPO’nun “Tehlike: Kimyasallar” filmini izleyin ve gözlem kağıdındaki soruları yanıtlayın.
• Tehlikeli (toksik, carcinogen) maddeler vücuda nasıl girebilir? Şema üzerinde işaretleyin!
• Film yapımcıları gösterilen alıntılarla tehlikeli maddelerin hangi özelliklerini vurgulamak istemişlerdir?

• Carcinogenlerin etkileri hemen görülür mü?
• Bir carcinogene uzun süreli exposure ne anlama gelir? Tehlikeli maddelere bu tür bir exposure’ı başka nasıl adlandırırız?

İstasyon 3: Carcinogen maddelerin etiketlenmesi

Öğrenciler için soru

• NAPO filminde bir piktogram fark ettiniz. Bunu biliyor musunuz?

Bu, özellikle tehlikeli bir grup maddeyi gösteren nispeten yeni bir piktogramdır. CMR piktogramı olarak da adlandırılır ( carcinogen, Mutajenik maddelerve Üremeiçin toksik maddeler terimlerinden türetilmiş bir kısaltma).

Öğrenciler için soru

• CMR’yi kendi dilinize nasıl çevirirsiniz?

Bir carcinogen, kansere neden olabilen veya görülme sıklığını artırabilen kimyasal, fiziksel veya biyolojik bir ajan ya da başka bir faktör olabilir. Mutajenler (mutajenik maddeler) mutasyonlara neden olur veya mutasyonların sıklığını artırır. Mutasyon, bir hücrenin genetik materyalinin miktarında veya yapısında meydana gelen kalıcı bir değişikliktir. Bu mutasyonlar eşey hücrelerini (yumurta hücreleri veya sperm hücreleri) etkilerse yavrulara aktarılabilir. Mutajenler fiziksel kökenli (iyonlaştırıcı radyasyona veya ultraviyole radyasyona exposure), kimyasal kökenli (benzen veya formaldehit gibi maddelere exposure) veya biyolojik kökenli (belirli biyolojik ajanlarla enfeksiyon (virüsler, bakteriler ve parazitler)) olabilir.

Carcinogenler gibi tehlikeli maddeler sadece piktogramlarla değil, aynı zamanda uyarı kelimeleri ve H ve P ifadeleriyle de işaretlenir.

Uyarı sözcükleri nedir? Bunlar, okuyucuyu potansiyel bir tehlike konusunda daha fazla uyarmak amacıyla tehlikenin ciddiyet derecesini belirten kelimelerdir. Bu tür kelimeler, örneğin kategori 1A veya 1B ya da kategori 2 carcinogenler durumunda TEHLİKE veya UYARI’dır (carcinogen kategorilerini bir sonraki istasyonda öğreneceksiniz).

H – ifadeleri Tehlike (Hazard) ifadeleridir; tehlikeli maddenin niteliğini açıklar ve bunu bir sayı ile kendi sınıfı veya kategorisinde uygun şekilde sınıflandırır. Carcinogenler için bu ifadeler örneğin şunlardır:

H350: Kansere neden olabilir.
H350i: Solunması halinde kansere neden olabilir.
H351: Kansere neden olduğundan şüpheleniliyor.

P – ifadeleri, tehlikeli maddenin kullanımı, exposure’ı veya bertaraf edilmesinden kaynaklanan zararlı etkileri azaltmak veya önlemek için belirli bir tehlikeli maddeyle çalışırken önerilen önlemleri açıklayan Önlem (Precautionary) ifadeleridir. Carcinogenler için bu ifadeler örneğin şunlardır:

P201: Kullanmadan önce özel talimatları alın.
P202: Tüm güvenlik önlemleri okunup anlaşılmadan elleçlemeyin.

İstasyon 4: Carcinogenlerin sınıflandırılması

Öğrenciler için soru

• Aşağıdaki metni dikkatlice okuyun ve carcinogenleri sınıflandırmada Avrupa ve uluslararası (Amerikan) sistemleri arasındaki farkın ne olduğunu yanıtlayın.

Bir carcinogen kansere neden olur veya görülme sıklığını artırır. Hayvan testlerinde iyi huylu ve kötü huylu oluşumlara neden olan maddelerin, tümör oluşum mekanizmasının insanlarla ilişkili olmadığına dair güçlü kanıtlar bulunmadıkça, insanlar için carcinogen olduğu varsayılır veya şüphelenilir. Maddelerin carcinogen olarak sınıflandırılması, kanıtların gücüne ve güvenilirliğine bağlı olarak maddelerin kategorilerden birine ayrıldığı bir süreçtir. Sınıflandırma verileri laboratuvar testleri, hesaplama yöntemleri ve insan deneyimleri (epidemiyolojik çalışmalar) yoluyla elde edilir. Tehlikeli ve carcinogen maddelerin sınıflandırılması (CLP Tüzüğü uyarınca), bu maddelerin tehlikeli özelliklerinin belirlenmesine dayanır (risklerinin belirlenmesine DEĞİL).

Avrupa Birliği, carcinogenleri insanlarda ve hayvanlarda yapılan güvenilir çalışmalardan elde edilen kanıtlara ve gerektiğinde ek verilere dayanarak sınıflandıran Sınıflandırma, Etiketleme ve Ambalajlama Tüzüğü’nü (CLP) uygular. İki farklı tehlike kategorisi tanımlar:

• Kategori 1: İnsanlar için carcinogen olduğu bilinen veya şüphelenilen maddeleri içerir ve iki kategoriye ayrılır:
  • Kategori 1A: İnsanlar için kanıtlanmış carcinogenleri içerir (epidemiyolojik çalışmalar);
  • Kategori 1B: Hayvanlardan elde edilen kanıtlara dayanarak insanlar için carcinogen potansiyeli olduğu bilinen maddeleri içerir.
• Kategori 2: İnsan ve/veya hayvan çalışmalarından elde edilen kanıtlara dayanarak insanlar için carcinogen olduğundan şüphelenilen ancak maddeyi Kategori 1A veya 1B’ye yerleştirmek için yeterince ikna edici olmayan maddeleri içerir.

Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) carcinogenleri dört veya beş grupta sınıflandırır:

• Grup 1: Madde insanlar için carcinogendir
• Grup 2A: Madde insanlar için muhtemelen carcinogendir
• Grup 2B: Maddenin insanlar için carcinogen olma olasılığı vardır
• Grup 3: Madde insanlar için carcinogen olarak sınıflandırılamaz
• Grup 4: Maddenin insanlar için carcinogen olmama olasılığı yüksektir

IARC sınıflandırma ilkesi, insan exposure’larından kaynaklanan carcinogen risklerin kanıtlarına dayanır. Örnek: Yüksek dozlara uzun süreli exposure durumunda insanlarda kanser olasılığını yalnızca çok az artıran bir madde (bu küçük artışa dair kanıtlar güçlüdür), normal kullanım altında yüksek bir risk oluşturmasa bile Kategori 1’de sınıflandırılacaktır.

İstasyon 5: Carcinogen örnekleri ve özellikleri

Öğrenciler için soru

• Verilen listeden (veya kendi tercihinize göre) carcinogenlerden birini seçin (örn. benzen, akrilamid, formaldehit, Asbest) ve bir güvenlik bilgi formu veya özelliklerinin kaydını kullanarak uygunsuz kullanımın doğurabileceği tehlikeleri sunun.

İstasyon 6: İşyerindeki olası carcinogenler

Öğrenciler için sorular

• Seçilen işyerini inceleyin ve çalışanların bu işyerinde hangi olası carcinogenle (krom, kadmiyum, benzen, akrilamid, formaldehit, kullanılmış makine mineral yağları, Diesel motor egzozları, ahşap tozu, Asbest) karşılaşabileceğini düşünün?
• İşveren ne yapmalıdır?
• Çalışan ne gibi önlemler almalıdır?

İnşaatta Asbest exposure’ı olan bir işyeri örneği:

• Asbest binalarda ve inşaat malzemelerinde yaygın olarak kullanılmıştır. Asbest içeren malzemeleri parçalayan faaliyetler havaya asbest lifleri salar. Tek tek asbest lifleri görülemez veya koklanamaz. Bu lifler farkında olmadan solunabilir ve ardından akciğerlere hapsolabilir veya gastrointestinal kanala takılabilir.
• Uzun süreli exposure ile, solunan veya yutulan asbest lifleri iltihaplanmaya ve kansere (akciğer kanseri ve mezotelyoma) neden olabilir. Exposure ile asbeste bağlı kanserin başlaması arasındaki latent (kuluçka) dönemi çok uzundur (15 ila 50 yıl).
• 2005 yılında Avrupa Birliği tüm asbest kullanımını ve asbest ürünlerinin çıkarılmasını, üretilmesini ve işlenmesini yasaklamıştır. Ancak bu, bu çok zararlı maddenin artık çevremizde olmadığı anlamına gelmiyor. Aksine, su boruları, çelik bina iskeletleri, ısıtma kazanları, contalar ve çatı kaplamaları gibi birçok üründe bulunmaktadır.
• İşverenler ne yapmalıdır? İnşaat çalışmalarına başlamadan önce şantiyede asbest içeren malzemelerin bulunup bulunmadığını belirlemelidirler. İnşaat çalışmaları sırasında havaya lif salınıp salınmayacağını incelemeli ve yürürlükteki yönetmeliklere kesinlikle uymalıdırlar. Çalışanlar riskler ve önleyici tedbirler konusunda bilgilendirilmelidir. Çalışmalar, uygun ekipman ve çalışma teknikleri kullanılarak nitelikli çalışanlar tarafından yürütülmelidir.
• Çalışanlar ne yapmalıdır? İşveren tarafından sağlanan uygun kişisel solunum koruyucu donanımlarını ve koruyucu giysileri kullanmalıdırlar. Asbest içeren malzemeler mümkün olduğunca az zarar görecek şekilde sökülmelidir.

Öğrenciler için sorular

• Gönüllü olarak bir çevre temizleme çalışmasına katılırsanız ve yasadışı bir asbest-çimento çatı çöplüğü görürseniz ne yaparsınız?
• Çevrenizde asbest çimentodan yapılmış çatıları olan binalar olup olmadığını göz önünde bulundurun.

Asbest ürünlerini kendimiz bertaraf etmemeli, eğitimli ve uygun kişisel koruyucu ekipmana sahip yetkili yüklenicilerle iletişime geçmeliyiz. Çevre koruma kampanyasının organizatörlerini yasadışı atık dökümü hakkında bilgilendirin, onlar da yetkili denetim makamlarını bilgilendirecektir.

Bir oto tamirhanesindeki işyeri ve Diesel motoru emisyonlarına exposure örneği:

• Tehlikeli maddelerin çoğu etiketlenmiş ve sınıflandırılmıştır, ancak iş sürecinde yan ürün olarak oluşan carcinogenler de vardır. Bunlar genellikle işaretlenmediğinden ve güvenlik bilgi formuna sahip olmadığından, bunlara özel dikkat gösterilmelidir. Diesel motor egzozu gazların, buharların, sıvı aerosollerin ve partiküllerin karmaşık bir karışımıdır. Egzoz gazlarında nispeten büyük miktarlarda kurum bulunur ve karışım birkaç carcinogen içerir.
• Diesel motor egzoz gazlarına kısa süreli exposure göz, burun, boğaz ve akciğer tahrişine neden olabilir. Uzun süreli exposure akciğer kanseri dahil olmak üzere kronik solunum yolu hastalıkları geliştirme riskini artırabilir.

“Napo gizli katiller hakkında farkındalık yaratıyor” animasyon filmini izleyin.

Öğrenciler için soru

• İşverenlerin iş sürecinde yan ürün olarak ortaya çıkan carcinogenlere neden özel dikkat göstermeleri gerekir?

İstasyon 7: Kanseri önlemek için on iki ipucu

Her yıl 12.000’den fazla Slovenyalı’nın kansere yakalandığını ve bunların 5.700’ünün hayatını kaybettiğini biliyor muydunuz? Kanser Slovenya’da ikinci en yaygın ölüm nedenidir. Slovenya’da en yaygın görülen kanserler şunlardır:

• Cilt kanseri
• Kolon kanseri
• Rektal kanser
• Akciğer kanseri
• Meme kanseri
• Prostat kanseri

Yukarıdaki kanserler aşırı güneşlenme, yanlış beslenme, sigara içme ve aşırı alkollü içecek tüketimi gibi sağlıksız bir yaşam tarzının yanı sıra işyerinde carcinogenlere exposure ile de ilişkili olabilir (örneğin Asbest exposure’ı bina sökümü, yıkım ve bakım prosedürlerinde önemli bir sorun olmaya devam etmektedir).

Kanser gelişme olasılığı, birbirine bağlı risk faktörlerinin toplamı tarafından belirlenir:

• Çevresel faktörler (biyolojik, kimyasal ve fiziksel)
• Yaşam tarzı (sigara, sağlıksız beslenme)
• Çalışma ortamında carcinogenlere exposure
• Kalıtsal yatkınlık
• Rastgele

Bireysel bir risk faktörüne maruz kalmak, maruz kalan her kişinin kesinlikle hastalanacağı anlamına gelmez, ancak hastalanma şansı daha yüksektir. Peki, kanserden nasıl kaçınılır? Kanser risk faktörleri nasıl azaltılır?

Öğrenciler için soru

• Kansere karşı mücadelede bazı önlemler önerin! Bunları Slovenya Kanser Dernekleri Birliği tarafından hazırlanan broşürde açıklanan 12 kanser önleme ipucu ile karşılaştırın.

Kanser riskinizi nasıl azaltacağınıza veya sorunlar sizi doktora götürmeden önce nasıl tespit edeceğinize dair 12 ipucu

1986 yılında Kansere Karşı Avrupa programından uzmanlar, yaşam ve çalışma ortamlarında kanser gelişimiyle ilişkili faktörler ve bu hastalık riskini azaltmaya yönelik yaklaşımlar hakkındaki önceki bilgilere dayanarak Kansere Karşı Avrupa Kodunun ilk versiyonunu hazırladılar. Bunlar, kırılganlığı en aza indirmek ve devletin desteğiyle nüfusun kanser morbidite ve mortalite oranlarını azaltmak için nasıl yaşanması gerektiğine dair ipuçlarıdır. Kanserin risk faktörlerine ilişkin yeni bulgular ve hastalığın mümkün olan en kısa sürede tespit edilmesine yönelik tedbirler, Kod’da önce 1995’te, ardından 2003’te ve daha sonra da 2014’te değişiklikler yapılmasına yol açmıştır.

Kuralların güncellenmiş dördüncü versiyonu, Dünya Sağlık Örgütü’nün bir uzmanlık kuruluşu olan Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı’nın himayesinde toplanan uzmanlar tarafından hazırlanmıştır.

Güncellenen tavsiyelere uymak sadece kanser tehdidini azaltmakla kalmaz, aynı zamanda başta en ölümcül olan kardiyovasküler hastalıklar olmak üzere diğer kronik hastalıkları da azaltır. Sağlığınıza dikkat etmek kişisel bir sorumluluktur ve ancak tüm politikalarında sağlığı destekleyen bir ülkede mümkündür, bu nedenle kanser ve diğer hastalıkların önlenmesinde toplumun sorumluluğu göz ardı edilmemelidir.

Kansere Karşı Avrupa Yasası 2014

1. Sigara içmeyin!
   Sigara içmeyin veya herhangi bir şekilde tütün ürünü kullanmayın! Sigara içenler, mümkün olan en kısa sürede sigarayı bırakın!
   
2. Başkalarının yanında sigara içmeyin!
   Sigara içmeniz çevrenizdeki insanların sağlığına zarar verebilir! Evde veya işyerinde sigara içmeyin
3. Sağlıklı, normal kilonuzu koruyun!
   Obezite, kolon ve rektum kanserinin yanı sıra diğer birçok kanserli hastalık riskini de artırır. Bol sebze ve meyve içeren dengeli bir diyetle normal kilonuzu koruyun! Fiziksel aktiviteyi sürdürün!
4. Her gün fiziksel olarak aktif olun!
   Oturarak geçirdiğiniz zamanı sınırlayın! Çeşitli aktivitelere katılın (hızlı tempolu yürüyüş, koşu, bisiklete binme, yüzme, kros kayağı)!
5. Sağlıklı beslenin!
   Bol miktarda tam tahıl, baklagil, sebze ve meyve tüketin! Yüksek kalorili yiyeceklerden (şeker ve yağ oranı yüksek yiyecekler) çok fazla yemeyin ve tatlı içeceklerden kaçının! Et ürünlerinden kaçının ve daha az kırmızı et ve sodyum oranı yüksek gıdalar tüketin!
6. Her türlü alkollü içeceği sınırlayın!
   Kanseri önlemek için en iyisi hiç alkollü içecek içmemektir. Ara sıra içiyorsanız, erkekler günde en fazla iki birim alkollü içecek içebilirken, kadınlar yalnızca bir birim içebilir (birim, 1 dL şarap, 2,5 dL bira, 0,3 dL alkollü içki veya 2,5 dL şırada bulunan 10 g saf alkol içerir).
7. Kendinizi mümkün olduğunca az güneşe maruz bırakın!
   Koruyucu giysi, başlık, güneş gözlüğü ve kremler kullanın. Özellikle çocuklarda güneş yanığı oluşmaması için dikkatli olun!
   Bronzlaşma salonlarında güneşlenmek de tehlikelidir, çünkü etkisi güneşinki gibidir.
8. İşyerinde kendinizi kansere neden olan tehlikeli maddelerden koruyun!
   İşyerinde muhatap olduğunuz maddeler hakkında bilgi edinin!
   İş sağlığı ve güvenliği yönergelerine uyun!
9. Kendinizi iyonlaştırıcı radyasyondan koruyun!
   Toprakta radyoaktif radon elementinin daha fazla olduğu yerlerde, radon binalara - yaşam ve çalışma alanlarına - nüfuz edebilir. Düzenli havalandırma, odalardaki radon konsantrasyonunu önemli ölçüde azaltır ve akciğer kanseri gelişimine karşı korur.
10. Kadınlar
    Emzirmek kanser riskini azaltır, bu nedenle mümkünse çocuklarınızı emzirin! Menopoz semptomlarını hafifletmek için hormonal ilaç kullanımınızı sınırlandırın, çünkü bu ilaçlar bazı kanser türleriyle bağlantılıdır!
11. Çocuklarınızın aşağıdakilere karşı aşı olduğundan emin olun:
    Hepatit B
    İnsan papilloma virüsü (HPV) (kızlar).
12. Düzenlenen tarama programlarına katılın!
    50 yaşından sonra Svit programı tarafından sunulan dışkıda gizli kan testini yaptırın! Kadınlar, rahim ağzı taraması için düzenli olarak jinekoloğunuzu ziyaret edin! Zora programında bir tarama daveti alırsanız, hemen yanıt verin! 50 yaşın üzerindeki kadınlar önleyici mamografi çektirmelidir. Dora programı için bir davet alırsanız, davete icabet edin!