AB ülkelerinin tamamında deri tozu ile karşılaşma riski olan çalışan sayısının 310.000 olduğu tahmin edilmektedir. Mesleki maruziyetin başlıca yolu solunum yoludur (tozun solunması). Deri tozu, IARC tarafından insanlarda carcinogen olarak sınıflandırılmıştır (Grup 1). Deri işleme süreçlerinde ortaya çıkan bir madde olduğu için Avrupa CLP Yönetmeliği kapsamında sınıflandırılmamıştır. Bu toza maruz kalmak, burun boşluğu kanseri ve sinüs kanserine neden olur.
Risklerin oluştuğu yerler
Deri tozu, esas olarak kuru deri üzerinde yapılan mekanik işlemler sırasında ortaya çıkar. Bu durum öncelikle ürünlerin (ayakkabı, deri eşyalar) imalatı sırasında, ancak aynı zamanda onarımları sırasında da (ayakkabı tamirciliği) görülür. Son işlemler (zımparalama, taşlama, aşındırma, kesme, tıraşlama, parlatma, inceltme) en fazla toz oluşumuna neden olur. Bu işlemler nemli ortamlarda gerçekleştirildiği için tabakhanelerde ve deri işleme tesislerinde exposure düzeyi daha düşüktür. Bu nedenle en fazla maruz kalan çalışanlar arasında deri eşya üreticileri, ayakkabıcılar, ayakkabı operatörleri, son işlem çalışanları ve kesiciler/düzelticiler yer alır.
Madde hakkında daha fazla bilgi
Deri tozu, kolajen lifleri (hayvansal proteinler), tabaklama kalıntıları (bitkisel tanenler ve krom tuzları – krom(III) ve muhtemelen krom(VI)), boyalar veya pigmentler ile son işlem maddelerinden (reçineler ve çözücüler) oluşan karmaşık bir karışımdır.
“Deri” terimi, hayvan derisinden tabaklama veya emprenye işlemiyle elde edilen ve derideki liflerin doğal yapısını koruyan ürünü ifade eder. Bitkilerden, petrokimyasallardan (veya her ikisinin karışımından) ya da hayvanlar dışındaki herhangi bir kaynaktan elde edilen malzemeler, yasal olarak “deri” adını taşıyamaz.IARC tarafından kabul edilen carcinogen etkinin, tozun kendisiyle, yani tabaklanmış derinin mekanik işlenmesi sonucu ortaya çıkan katı parçacıklarla bağlantılı olduğu ve bu tozda krom VI gibi iyi bilinen carcinogen maddelerin bulunma olasılığıyla ilgili olmadığı belirtilmelidir (krom VI hakkında buradaki ilgili bilgi notuna bakınız).
Şu anda, ne ulusal ne de Avrupa düzeyinde deri tozu için herhangi bir mesleki maruz kalma sınır değeri bulunmamaktadır.
Ortaya çıkabilecek sağlık riskleri
Çalışanların deri tozuna maruz kalmasının başlıca yolu solunum yoludur (tozun solunması). Kısa vadede, solunum yolu tahrişi, rinit, göz tahrişi ve öksürük gibi olumsuz sağlık etkileri görülür. Uzun vadede, deri tozuna maruz kalma KBB kanserlerine (sinüsler, burun boşlukları) neden olabilir ve solunum yolu rahatsızlıklarını (kronik bronşit) şiddetlendirebilir.
Deri tozu ile bağlantılı burun boşlukları ve sinüs kanserleri, bazı AB ülkelerinde (Fransa, Almanya, İspanya, İtalya) mesleki kanserler olarak kabul edilebilir, ancak bu kabul için gerekli koşullar ülkeden ülkeye değişiklik gösterir.
Kanserin ortaya çıkmasından önceki latans süresi nispeten uzun olabilir (10 ila 40 yıl arasında).Yapabilecekleriniz
Deri tozu, hayvan derilerinin işlenmesinde kullanılan süreçler (tabaklama, kesme, aşınma, zımparalama vb.) sonucunda ortaya çıkar ve bu nedenle önlenemez. Toz maruziyetini sınırlamak için, çalışmalar kapalı bir sistemde yürütülmelidir; bu mümkün değilse, her çalışma istasyonu toplu koruma önlemleriyle (ekipmanın kaplanması, toz emme sistemleri) donatılmalıdır. Bu sistemlerin etkinliğini sağlamak için düzenli bakım yapılmalıdır. Ayrıca, toza maruz kalan çalışan sayısı da sınırlandırılmalıdır. Son çare olarak, yukarıda belirtilen önlemler kullanılarak belirli işlerdeki toz seviyeleri önemli ölçüde azaltılamıyorsa, solunum koruyucu ekipman kullanabilirsiniz. Bu durumda, bu ekipmanların kullanımı konusunda eğitim almalısınız ve bu ekipmanların yönetimi için bir prosedür hazırlanmalı ve uygulanmalıdır. Çalışma yüzeylerinde carcinogen maddelerin varlığı kanıtlandığından, tozun yeniden havaya karışmasını sınırlamak için yüzeylerin düzenli olarak temizlenmesi ve titiz hijyen (iş kıyafetlerinin ve ellerin temizlenmesi) şarttır.
Kaynakça:
- IARC – Arsenik, metaller, lifler ve tozlar. İnsanlar İçin Carcinogen Risklerin Değerlendirilmesine İlişkin IARC Monografileri. Cilt 100C. 2012.
- Savary B. ve Emili A. Fransa’daki deri işleme sektöründe mesleki maruziyet (2010-2024); İş Sağlığı ve Güvenliği, Sayı 281, Aralık 2025
